Ո՞րն է Թուրքիայի իրական դերակատարումը արաբա-իսրայելական կոնֆլիկտում

Իսրայելական զորքերի ներխուժումից անմիջապես հետո, Թուրքիայի նախագահըհայտարարեց, որ Գազայից և Լիբանանից հետո, Իսրայելի հաջորդ հարձակման թիրախն  կարող է լինել  Թուրքիան:

Այդ կապակցությամբ շատ վերլուծաբաններ սկսեցին մեկնաբանել, թե ինչ դա կարող է նշանակել,և արդյո՞ք  Նաթանյահուն ունի իրական ծրագիր՝հարձակվելու Թուրքիայի վրա:

Նախ նշենք, որ չնայած Էրդողանը գրեթե ցեղասպան է համարում Իսրայելի գործողությունները Գազայում, գործնականում, բացի խոսքերից,Անկարան կոնկրետ քայլ չի  կատարում, որպեսզի թուլացնի իր տնտեսական կապերը հրեական պետության հետ:

                Ի՞նչ  տնտեսական կապերով են շաղկապված Թուրքիան և Իսրայելը

Գազայում ծավալված պատերազմի ընթացքում թուրքական և իսրայելական նավահանգիստների միջև բեռնափոխադրումները շարունակվում էին լայն թափով։ Միայն անցած տարվա  տվյալներով՝ 293 բեռնատար նավ Թուրքիայից նավարկել է Իսրայել:

Իսրայելը շարունակում է նավթ ստանալ Թուրքիայի տարածքով, ներառյալ հում նավթը, որը խողովակներով ուղարկվում է Ադրբեջանից դեպի Միջերկրական ծովի Ջեյհան նավահանգիստ և արևմտյան Թուրքիայի SOCAR-ի Aliaga նավթավերամշակման գործարան: Մատակարարման աղբյուրը Ադրբեջանն է, իսկ Թուրքիան բաց է պահում ծորակները։

Մինչև անցած տարի, Իսրայելը նավթի ամենամեծ գնորդն էր, որն Իրաքյան Քրդստանն արտահանում էր Ջեյհանով Թուրքիա:

Մինչ Էրդողանը անցած տարվա հոկտեմբերի 25-ին մերժեց ՀԱՄԱՍ-ին համարել  «ահաբեկչական»   կազմակերպություն,  իսկ Նաթանյահուին  անվանում էր ֆաշիստ, Ջեյհանում 1 միլիոն բարել նավթով բեռնված տանկերը բեռնաթափվում էր Իսրայելի Էյլաթ նավահանգստում,   հայտնում էր այն ժամանակ,  Bloomberg-ը:

Թուրքիայի դաշնակից Ադրբեջանը բավարարում է Իսրայելի նավթի կարիքների 30%-ը, անցած տարվա մարտին հայտարարել էր  Ադրբեջանի արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովը։  Սակայն Էրդողանի շուրթերից քննադատության ծտպուն անգամ չի լսվում Ադրբեջանի հասցեին այդ առթիվ:

Թուրքիայի հարավում գտնվող Ինջիրլիք ավիաբազան մի քանի բազաների թվում է, որտեղից Միացյալ Նահանգները զենք և տեխնիկա է տեղափոխում Իսրայելի ռազմական արշավին աջակցելու համար: Ըստ Declassified-ի՝ Իսրայելին ռազմական օգնություն է հասցվել հարավային Կիպրոսում գտնվող բրիտանական RAF Akrotiri բազայի միջոցով։

Թուրքական պողպատի, երկաթի և քիմիական նյութերի վաճառքն օգնում է իսրայելական զենքի արդյունաբերությանը:  Թուրքիան  Իսրայելի հինգերորդ խոշորագույն մատակարարն է պողպատի և երկաթի: Պողպատը կազմում է թուրքական արտահանման 20%-ը Իսրայել, քիմիական նյութերը՝ 10,7%-ը, իսկ երկաթը և այլ մետաղները՝ 4,2%-ը, ըստ Թուրքիայի արտահանողների միության։

Այսօր այս երկու երկրների ընդհանուր շրջանառությունը կազմում է մոտ 10 մլրդ դոլար և այն վերջին տարիների ընթացքում ոչ միայն չի պակասել, այլև ընդլայնվել է:

Ինչո՞ւ է այդ դեպքում Էրդողանը պարբերաբար քննադատում Իսրայելի քաղաքականությունը:

Թուրք և արևմտյան դիտորդների կարծիքով,Էրդողանի «քննադատությունը»  կրում է բացառապես ձևական բնույթ, որպեսզի մահմեդական աշխարհում Թուրքիան ընկալվի, որպես «դաշնակից»:

Սակայն գործնականում, այս երկու երկրների շահերը ավելի շատ համընկնում են, քան՝տարբերվում:

                               Ի՞նչն է միավորում Թուրքիան և Իսրայելը

Այս երկու երկրներին իրականում ավելի շատ միավորող գործոններ կան, քան տարանջատող: Եվ ամենագլխավոր միավորողն Ադրբեջանի հզորացման խնդրի լուծումն է:

Իսրայելի համար Ադրբեջանի հզորացումը կարևոր է, որպեսզի հետագայում այդ երկիրը դառնա Իրանի գլխավոր մրցակիցը տարածաշրջանում: Իսկ եթե հաշվի առնենք ադրբեջանցիների առկայությունը բուն Իրանում, ապա Իսրայելում հույս ունեն, որ արթնացնելով ադրբեջանական ազգայնական գործոնը, հնարավոր կլինի կազմաքանդել Իրանը:

Թուրքիայի համար Ադրբեջանի հզորացումը կարևոր է, որպեսզի դրա միջոցով հնարավոր լինի տարածել թուրանական գաղափարները դեպի Կենտրոնական Ասիայի երկրներ:

Ընդ որում այս ծրագրում մեծ տեղ է տրվում Իրանի ադրբեջանցիների մեջ նույնպես ազգայնական զգացմունքները զարգացնելուն:

Այսպիոսով, կարող ենք արձանագրել, որ Թուրքիան և Իսրայելը մեր տարածաշրջանում ունեն գրեթե նույն նպատակը: Եվ իզուր չէ, որ 2020 թվականի երկրորդ արցախյան պատերազմում հենց այս երկու երկրներն էին զենք ու զինամթերք, ռազմական մասնագետներ մատակարարում Ադրբեջանին:

Կարելի է ասել, որ թուրանական գաղափարների զարգացումը շահավետ է նաև Իսրայելի համար, քանի որ այդ զարգացման քաղաքական վեկտորի ուղղությունը դեպի Կենտրոնական Ասիա է, այլ ոչ թե՝ դեպի Միջին արևելյան տարածաշրջան:

Այդ իսկ պատճառով, Իսրայելի վերջին գործողությունները գրեթե բացահայտ էին աջակցվում Ադրբեջանում: Սակայն Էրդողանը դա չէր կարող իրեն թույլ տալ, քանի որ, ի տարբերություն Ադրբեջանի, Թուրքիան իրեն համարում է ռեգիոնալ տերություն, ով չի կարող հեռու մնալ մահմեդական աշխարհին հուզող խնդիրներից:

Այլ հարց է, որ կրիտիկական իրավիճակներում բացահայտվում են տարբեր երկրների իրական ով լինելը: Այս առումով Իսրայելի հասցեին Էրդողանի ձևական «քննադատությունները» արդեն բոլորի համար տեսանելի է, որ արհեստական բնույթ են կրում:

Մանավանդ, որ բոլոր այս իրադարձությունները որևէ կերպ չեն ազդել տնտեսական հարաբերությունների վրա, և Իսրայելը շարունակում է ստանալ ադրբեջանական նավթը Թուրքիայի տարածքով:

Սա է իրականությունը:

Արտակ Հակոբյան
Zham.am