Շա՞հ, թե՞ Այաթոլլա, միասնական Իրա՞ն, թե՞ երկրի փլուզում. Ի՞նչ է սպասվում Իրանին, և ինչպե՞ս այդ ամենը կազդի Հայաստանի անվտանգության վրա (մաս 1-ին)

Այս հարցերին պատասխանելուց առաջ, նախ, փորձենք վերլուծել ներկայիս բողոքի բովանդակությունն ու բնույթը:

Եթե ​​ իրանական բողոքի ալիքի այս 14 օրերը ամփոփենք մեկ բանաձևով, ապա կարող ենք արձանագրել, որ բողոքի ակցիան սկսվեց որպես տնտեսական և սոցիալական բնույթի, հետո,  արագորեն ընդարձակվեց աշխարհագրորեն, ապա ստացավ քաղաքական բովանդակություն, որից հետո լարվածությունը կայծակնային  մեծացավ թե՛ փողոցից, թե՛ պետությունից և հիմա ընթանում է երկկողմանի զինված բախումների փուլը։

Այս բողոքի ալիքը էապես է տարբերվում նախորդներից:

Եթե 2009-ի «կանաչ հեղափոխությունը» ուղղված էր Ահմադինեժադի կողմից կեղծված ընտրությունները վիճարկելուն, սակայն, ոչ պետական կառավարման համակարգի դեմ,  ապա 2017-19 թվականների բողոքի ալիքը արդեն կասկածի տակ էր դնում կրոնապետության գաղափարը, սակայն չուներ լուրջ սոցիալական հիմք:

2022-ի բողոքի ալիքը, ավելի շատ «գենդերային»  բնույթի էր, որտեղ իրանցի կանայք պահանջում էին իրենց համար, ավելի մեծ ազատություններ, քան թույլ էր տալիս, իշխող ռեժիմը: Սակայն բողոքի ալիքն էլ նույնպես սոցիալական կոնկրետ խավի բողոք էր:

Այսօրվա բողոքի ալիքը, արդեն համընդհանուր բնույթ ունի, քանի որ իրավիճակից դժգոհ են արդեն, գրեթե բոլոր սոցիալական խավերը: Եվ, որ ամենավտանգավորն է իշխող ռեժիմի համար, դա այն է, որ ներկայիս բողոքի ալիքի ամենաակտիվ շերտը, հենց իրանական «բազարին է»: Այսինքն առևտրական խավը, ով ոչ միայն դժգոհ է երկրի տնտեսական վիճակից, այլև արդեն չի հավատում, որ իշխանությունն ունակ է փոխել իրավիճակը: Նշենք, որ 1979 թվականի իսլամական հեղափոխության ժամանակ, հենց «բազարին»  էր այդ հեղափոխության գլխավոր շարժիչ ուժերից մեկը:

Այսօր նրանց մոտ տիրում է սարսափելի մեծ դժգոհություն: Իրանի համար սա կարևոր ցուցանիշ է, քանի որ առևտրի դադարեցումը նշանակում է, որ տնտեսական լարվածությունը մասնավոր դժգոհությունից դուրս է եկել փողոցներ։ Այսօր «բազարին» ասում է հետևյալը. «Մենք չենք կարող աշխատել, չենք հասկանում, թե այսօր ամեն ինչ որքան է արժենում և վաղը որքան կարժենա և ամենակարևորը, երբ կարող է ավարտվել այս անորոշ վատ տնտեսական իրավիճակը»։

                        Այսօրվա բողոքի ալիքի զարգացման հինգ փուլերը

Ներկայիս բողոքի ալիքի զարգացումը կարելի է պայմանականորեն բաժանել մի քանի փուլերի:

Առաջին փուլը, հենց այս դժգոհության արձանագրումն է, որն արդեն դուրս է եկել փողոց:

Երկրորդ փուլը ընդլայնման փուլն էր։ Բողոքի ցույցերը դադարեցին տեղայնացվելուց. դրանք այլևս չէին ազդում միայն մեկ քաղաքի կամ մեկ սոցիալական խմբի վրա։ Գործողությունները սկսեցին տարածվել երկրի տարբեր շրջաններում և նահանգներում։ Այս փուլում գլխավորը ոչ այնքան մեկ կոնկրետ վայրում բողոքի ցույց անող մարդկանց թիվն էր, որքան ազգային խնդրի զգացողության ստեղծումը։ Գիտակցվեց, որ տեղի ունեցողը մեկուսացված միջադեպ չէր, այլ ամբողջ երկիրը ազդող իրավիճակ։

Երրորդ փուլում արդեն բողոքի ալիքը  սկսեց փոխվել իր բովանդակությամբ:

Եթե սկզբում գերակշռում էին տնտեսական պահանջները, ապա  դժգոհության աճին և արագ լուծումների չգտնելու պատճառով, բողոքի ցույցերը  քաղաքականացվեցին։ Հայտնվեցին կարգախոսներ, որոնք ուղղված էին ոչ միայն գների բարձրացման, այլև՝ կառավարության  դեմ։ Սա կարևորագույն շրջադարձային պահ էր, քանի որ  կառավարությունը դեռևս կարող էր  փորձել «ճնշել» տնտեսական բողոքի ցույցերը խոստումներով կամ նպատակային միջոցառումներով, մինչդեռ քաղաքական բողոքի ցույցերը շատ ավելի դժվար են ենթարկվում ճնշմանը, քանի որ այստեղ առաջ է գալիս  վստահության պակասի գործոնը։

Չորրորդ փուլում, արդեն առաջ է եկել դաժան հակամարտության գործոնը:

Որոշակի պահի բողոքի ցույցերը դադարեցին սահմանափակվել խաղաղ հանրահավաքներով և սկսեցին վերածվել բախումների: Մի շարք վայրերում բռնության և ձերբակալությունների դեպքեր սկսեցին գրանցվել, որոնց թվում եղան  նաև զոհերի մասին հաղորդագրություններ: Միևնույն ժամանակ, իշխանությունների արձագանքը նույնպես սրվեց՝ սկզբնական ցրումներից մինչև ավելի խիստ միջոցառումներ և զանգվածային ձերբակալություններ: Արդյունքում, այսօր տարբեր աղբյուրների համաձայն, զոհերի թիվը տատանվում է 100-ից մինջև 600 հարյուրը: Իսկ ձերբակալվածների թիվը նույնպես տատանվում է 2000-ից մինչև 10 000-ը:

Վերջապես, հինգերորդ փուլում ,  առաջին պլան է գալիս, այս բողոքի ալիքի տեղեկատվական ներկայացման գործոնը: Բախումների պատկերները, պիտի փորձեն լրացուցիչ ազդեցություն թողնել, թե ներսի, և թե դրսի լսարանների վրա: Ինչը որ այս օրերին մենք տեսնում ենք:

     Ինչո՞ւ են տարբեր բողոքի ալիքի տարածման չափը Թեհրանում և մարզերում

Իրանում բողոքի ցույցերի քարտեզն այժմ նման է տարբեր բռնկումների ցանցի, որոնք բռնկվում են տարբեր վայրերում՝ տարբեր ինտենսիվությամբ: Սա առաջ է քաշում մի կարևոր հարց. ինչո՞ւ են բողոքի ցույցերը որոշ շրջաններում համեմատաբար «մեղմ», մինչդեռ մյուսներում դրանք գրեթե անմիջապես վերածվում են բռնության:

Դրա պատասխանը նույնպես հասկանալի է: Այն մարզերում, որտեղ սոցիալական իրավիճակն առավել ծանր է, այդտեղ բողոքի ալիքն էլ է ավելի մեծ: Դրան պիտի ավելացնել նաև դրսի գործոնը: Իրանի վրա այսօր ազդում են հիբրիդային ձևով, հիմնականում ԱՄՆ-ի և Իսրայելի հայտնի կենտրոնները, որոնք ունեն, այսպես կոչված «քնած բջիջներ»  Իրանում և նրանք, փորձում են բողոքի ալիքը ուղղորդել: Դրա արդյունքում էլ բախումները որոշ տեղերում դառնում են արյունոտ բնույթի:

Օրինակ, Թեհրանը , որ և՛ երկրի ցուցափեղկն է, և՛ ամենավերահսկվող տարածքը, իշխանության կողմից։  Հետևաբար, այստեղ բողոքի ակցիաները հաճախ արտահայտվում են տնտեսական ազդանշաններով, այլ ոչ թե ուղղակի պետական շենքերի գրավումով կամ հարձակումներով՝ ոստիկանության ուժերի վրա։

Այստեղ խանութները փակվում են, շուկաները փակվում են, և բողոքի ակցիաները սկսվում են հատկապես մանրածախ առևտրի կետերում։ Սա շատ տիպիկ իրանական տրամաբանություն է. երբ մայրաքաղաքում առևտուրը սկսում է կանգ առնել, դա նշանակում է, որ խնդիրը միայն վերացական կարգախոսները չեն, այլ առօրյա կյանքի իրականությունը՝ փոխարժեքը, գները, նորմալ աշխատելու և ապագան պլանավորելու անկարողությունը։

Իրավիճակը բավականին տարբեր է մարզերում։ Այնտեղ բողոքի ցույցերը, որպես կանոն, շատ ավելի կոշտ են լինում։ Սա հատկապես նկատելի է արևմտյան և սահմանամերձ շրջաններում, որտեղ սոցիալական լարվածությունը ավանդաբար ավելի բարձր է, տնտեսական վիճակն ավելի ծանր է, և մարդիկ ավելի քիչ ռեսուրսներ ունեն դիմանալու համար։ Նման պայմաններում դժգոհությունից անցումը ավելի բռնի գործողությունների շատ ավելի արագ է տեղի ունենում։ Այստեղ նաև «դրսի» գործոնն է ավելի մեծ լինում:  Արդյունքում, մարզերում իշխանությունների արձագանքը հաճախ ավելի  կոշտ է լինում, ինչն ինքնին արագացնում է սրացումը. մեկ վայրում ձերբակալությունները հանգեցնում են նոր ամբոխի առաջացմանը, մյուսում՝ ուժի կիրառմանը՝ հանգեցնելով զայրույթի և դիմադրության կտրուկ աճի։ Հետևաբար, մարզային բռնկումները հաճախ ավելի վտանգավոր են թվում, նույնիսկ եթե դրանք Թեհրանի համեմատ լրատվամիջոցներում ավելի քիչ տեսանելի են։

Ինչպե՞ս են փորձում ներազդել Իրանի այսօրվա դեպքերի վրա ԱՄՆ-ն և Իսրայելը

Այսօր  Իրանի շուրջ մի քանի տարբեր արտաքին խաղացողներ են գործում, որոնցից յուրաքանչյուրը գործում է իր սեփական տրամաբանությամբ և իր շահերից ելնելով։  ԱՄՆ-ն ուղղակիորեն չի վերահսկում բողոքի ցույցերը։ Սա այն սցենարը չէ, երբ ինչ-որ մեկը «սեղմում է կոճակը» և մարդիկ դուրս են գալիս փողոց։ Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ-ն  ​​ակտիվորեն ներգրավված է անուղղակիորեն՝ կոշտ հռետորաբանության, պատժամիջոցների ճնշման, հրապարակային հայտարարությունների և «ռեժիմի անօրինականության» մասին անընդհատ ազդանշանների միջոցով։ Այս ամենը ստեղծում է մի ֆոն, որի դեմ Իրանում ցանկացած ներքին ճգնաժամ ավտոմատ կերպով դառնում է ավելի մեծ աշխարհաքաղաքական խաղի մաս։ Երկրի ներսում սա ընկալվում է հենց որպես արտաքին ճնշում, այլ ոչ թե որպես չեզոք կամ անջատ դիրքորոշում։

Նույնը նկատվում է Իսրայելի դեպքում: Նա ռազմավարական շահագրգռվածություն ունի Իրանի թուլացման հարցում և ցանկացած ներքին անկայունություն դիտարկում է որպես հնարավորությունների պատուհան։ Սա պարտադիր չէ, որ ենթադրում է ուղղակի միջամտություն, չնայած, հաշվի առնելով իրանցի միջուկային գիտնականների նպատակային սպանությունները, կարելի է ենթադրել, որ երկրի ներսում նույնպես որոշակի գործունեություն է ծավալվում։ Դրան գումարվում են ինտենսիվ տեղեկատվական ճնշումը, կոշտ հայտարարությունները և ռազմական սցենարի հնարավորության մասին  անընդհատ հիշեցումները։ Այս ամենը նպաստում է ընդհանուր նյարդայնության և լարվածության աճին։ Իսրայելը գործում է ոչ թե բողոքի ցույցերի ուղղակի համակարգման, այլ իրադարձությունների շուրջ անընդհատ խաղադրույքները բարձրացնելու միջոցով։

Եվրոպան այլ պատմություն է։ Այստեղ շատ ավելի շատ խոսակցություններ կան, քան կոնկրետ գործողություններ։ Իրանն իրենցից հեռու է և եվրոպացիներին, իրանական իրադարձությունները քիչ են հետաքրքրում:

Ի տարբերություն դրա, Ռուսաստանը և Չինաստանը հիմնականում հետաքրքրված են կայունության պահպանմամբ: Նրանց համար Իրանում ցանկացած խոշոր ճգնաժամ ռիսկեր է ներկայացնում տարածաշրջանային անվտանգության, էներգետիկ շուկաների և լոգիստիկ ուղիների համար:

Բավական է նշել, որ իրանական նավթի 90 տոկոսը վաճառվում է Չինաստանում և հասկանալի է, թե ինչ կնշանակի Պեկինի համար՝ կորցնել այդ հնարավորությունը: Մանավանդ, որ Մադուրոյի հայտնի պատմությունից հետո, կասկածի տակ կարող է հայտնվել  վենեսուելական նավթի ձեռքբերումը  Չինաստանի համար: Առնվազն այն պայմաններով, որ մինչ այսօր նա գնում է վառելիքը այդ երկրից:

Հասկանալի է, որ ԱՄՆ-ին շահավետ չէ հեշտացնել Չինաստանի տնտեսական իրավիճակը, որին  Վաշինգտոնը համարում է իր գլխավոր մրցակիցը:

Ինչ վերաբերվում է Ռուսաստանին, ապա Իրանի հնարավոր փլուզման արդյունքում, այն կարող է ճակատագրական ազդեցություն թողնել նաև Եվրասիայի տարածաշրջանի և մասնավորապես Ռուսաստանի վրա:

 Այդ պատճառով, թե Պեկինը, և թե Մոսկվան իրենց  ազդեցությունն իրականացնում են ոչ թե հրապարակայնորեն կամ բարձրաձայն հայտարարությունների միջոցով, այլ կուլիսներում՝ զսպվածության կոչերի, իրավիճակի նկատմամբ վերահսկողությունը պահպանելու և հետագա սրացումը կանխելու միջոցով:

Արտակ Հակոբյան

Շարունակելի
Zham.am