Հանրակրթության ոլորտի բարեփոխումները. ինչի՞ց սկսել

Հայաստանում կրթական համակարգի աղետալի վիճակի մասին մեկ անգամ չէ, որ բարձրաձայնվում է, սակայն դրանք լայն քննարկման թեմա դարձան միայն «Իրազեկ քաղաքացիների միավորում» ՀԿ-ի հայտնի ձայնագրությունների հրապարակումից հետո:

Այլ կերպ ասած՝ հանրության մեջ զայրույթ է առաջացրել հատկապես այն փաստը, որ դպրոցները կառավարվում են Հանրապետական կուսակցության կողմից և այդ հաստատությունները խիստ քաղաքականացված են: Սակայն, պետք է ընդգծել, որ հանրակրթական ոլորտի կուսակցականացումը պատճառ չէ, այլ հետևանք է մի երևույթի, որ կոչվում է կոռուպցիա:

Դպրոցների կուսակցականացումը արմատացած կոռուպցիայի հետևանքներից միայն մեկն է

Կոռուպցիայի միջոցով կամ բարեվարքության կանոնների խախտմամբ են հաճախ նշանակվում և հեռացվում կրթական համակարգի պատասխանատուները՝ տնօրեններից և ուսուցիչներից մինչև նախարարության, տեսչության աշխատակիցներ ու կրթական կենտրոններ: Եվ այս մասին բարձրաձայնում են կրթության խնդիրներով մտահոգ թե՛ միջազգային կազմակերպությունները և թե՛ ամենաշահագրգիռ կողմը՝ ծնողները:

Ամենաթարմ օրինակը ծնողների բաց նամակն է վարչապետ Կարեն Կարապետյանին՝ Երևանի թիվ. 11 դպրոցի հետ կապված, որի բովանդակությունը, կարծում ենք, պետք է մտահոգի նախևառաջ քննչական մարմիններին: 

Ցավալին այն է, որ սա միայն մեկ դպրոցին չի վերաբերում:

Հանրապետությունում բազմաթիվ են կասկածելի հանգամանքներում ինչպես տնօրեն դարձած անձինք, այնպես էլ այդ պաշտոնը երկար տարիներ պահպանողները: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ միջազգային կազմակերպությունների ու տեղական հասարակական կազմակերպությունների ուսումնասիրությամբ՝ կրթական հաստատությունների տնօրենների մեծ մասը ազգակցական ու բարեկամական կապերի մեջ են (այս մասին խոսել է նաև անձամբ վարչապետ Կարեն Կարապետյանը) իշխող ուժի կարկառունների, համայնքապետարանների, մարզպետարանների ու քաղաքապետարանների հետ: Նման ազգակցա-բարեկամական և այլ կապերի պարագայում ենթադրելի է, որ դպրոցները ոչ միայն անմիջականորեն ներգրավվելու են ընտրական գործընթացներին, այլև ամեն պատեհ ու անպատեհ առիթներով չարաշահվելու է վարչական ռեսուրսը:

Ո՞րն է լուծումը

Միամտություն կլինի կարծել, թե կախարդական փայտիկի մեկ հարվածով հնարավոր է կոռուպցիան արմատախիլ անել: Թեև միջազգային կառույցները շատ մեծ ջանքեր ու միջոցներ են ներդնում կոռուպցիայի նվազեցման գործում, այդուամենայնիվ սայլը, կարծեք, տեղից չի շարժվում, քանի որ չի զգացվում համապատասխան քաղաքական կամք իշխող քաղաքական ուժի կողմից (որոշ «քավության նոխազների» չհաշված): Իշխող ուժը շատ լավ հասկանում է, որ ընտրություններում վերարտադրվելու և իշխանությունը պահելու գաղտնիքը հենց ներկա կոռուպցիոն շղթայական համակարգի պահպանման մեջ է, ուստի պետք չէ սպասել նաև, որ իշխանությունները սեփական կամքով տարիների ընթացքում կոռուպցիան կփորձեն արմատախիլ անել:

Հաշվի առնելով վերը նշվածը՝ կարող ենք արձանագրել, որ թեև խնդրի լուծման շատ տարբերակներ չունենք, սակայն սխալ կլինի նաև պնդելը, որ լուծումներ առհասարակ չկան:

Լուծումներից մեկը կարող է լինել վիրահատական միջամտությունը, ինչպես դա եղավ Ֆինլանդիայում: Եթե դիտարկենք այս երկրում վիրահատական եղանակով նոր կրթակարգի ներդրման պայմանները, ապա կարող ենք ասել, որ Ֆինլանդիայի սոցիալ-տնտեսական կլիման նոր տիպի կրթակարգի ներդրման պահին Հայաստանից շատ չէր տարբերվում: Տեղեկացնենք, որ հետագայում Ֆինլանդիայում ներդրված կրթական համակարգը ստացավ «ֆիննական հրաշք» անվանումը և այսօր աշխարհում առաջատարն է: Մեր կողմից միամտություն կլիներ կարծելը, թե Հայաստանի կառավարությունը կգնա այս քայլին, սակայն, այդուամենայնիվ, հնարավոր է իշխանություններին որոշ փոքր թվացող քայլեր պարտադրել, որից էլ բխում է մեր առաջարկած հաջորդ լուծումը:

Խոսքը հանրակրթության ոլորտի ազատականացման մասին է՝ կրթական մոդելների միջև ազատ մրցակցության ապահովման միջոցով: Սա լուծում է, որին գնացել են ոչ միայն գրեթե բոլոր զարգացած երկրները, այլև հետխորհրդային շատ երկրներ, այդ թվում և Վրաստանը:

Խոսքը այլընտրանքային կրթություն ապահովող դպրոցների ֆինանսավորման մասին է:

Այն գումարը, որ պետությունը տրամադրում է հանրակրթական դպրոցներին, պետք է հատկացնի նաև այլընտրանքային կրթական մեթոդներով աշխատող ուսումնական հաստատություններին՝ դրանք մատչելի դարձնելով նաև ոչ ունևոր խավին: Այլապես, մասնավոր դպրոցում կրթությունն այսօր դարձել է ունևոր խավի արտոնություն՝ հաշվի առնելով Հայաստանում միջին աշխատավարձը:

Հայաստանում կրթական այլընտրանք առաջարկող դպրոցների ֆինանսավորման այս լուծումը փոքր-ինչ լղոզված կերպով ամրագրված է նաև «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքում, սակայն անհասկանալի պատճառներով այն չի կիրառվում:

Մասնավորապես՝ «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքի 35-րդ հոդվածի երրորդ կետը սահմանում է.

«Հոդված 35.3: Ուսումնական հաստատության ֆինանսավորումը պետական բյուջեից կատարվում է ըստ իրականացվող հանրակրթական ծրագրերի՝ կախված սովորողների թվից: Ոչ պետական ուսումնական հաստատությունը պետական բյուջեի միջոցներից ֆինանսավորվում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած պահանջներին և չափանիշներին համապատասխանելու դեպքում»:

Հակված ենք կարծելու, որ օրենքի վերոնշյալ կետի կյանքի կոչումը կնպաստի կրթության որակի բարձրացմանը՝ առաջացող մրցակցության հաշվին: Ծնողների համար կստեղծվի երեխայի կրթության մոդելը ընտրելու հնարավորություն, ինչը ոչ միայն կբարձրացնի հանրակրթական-մասնավոր դպրոցներ մրցակցությունը՝ տալով որակական արդյունքներ, այլև մարզերում և Երևանում կբացվեն այլընտրանքային մեթոդներով աշխատող նոր դպրոցներ:

Ազատ մրցակցության պայմաններում դասական մեթոդով աշխատող դպրոցները ստիպված կլինեն վերանայել իրենց ծրագրային մոտեցումներն ու կադրային քաղաքականությունը, այլապես ֆինանսական լուրջ կորուստներ կունենան և կկանգնեն փակման վտանգի առջև, քանի որ դպրոցներն այսօր ֆինանսավորվում են երեխաների թվաքանակով, իսկ ընտրության հնարավորություն ունեցող ծնողն իր երեխային ոչ մի պարագայում չի տանի անորակ կրթություն ապահովող դպրոց:

Ընդհանրացնելով՝ ևս մեկ անգամ ընդգծենք, որ վերը նշված երկրորդ լուծումն ամենաքիչ ռիսկայիններից է և կոռուպցիոն նման արմատացած համակարգի պայմաններում նաև լավագույն մոտեցումը: Պետք է ստեղծվի հավասար մրցակցային դաշտ բոլոր տիպի դպրոցների համար, և թո՛ղ առողջ մրցակցությունը որոշի, թե կրթության ո՛ր մոդելն է Հայաստանում ակտուալ, պահանջված և արդյունավետ:

Աննա Եղիազարյան