Այսօր Շուշիի ազատագրման օրն է (տեսանյութ)

Այսօր լրանում է Շուշիի ազատագրման 25-ամյակը:

Ռազմական գործողություն 1992-ի մայիսի 8-9-ին, որի արդյունքում ազատագրվել է Շուշին: Մշակման և իրականացման առումով գրեթե անթերի, հայ ռազմարվեստի մեջ եզակի ռազմական գործողություն, որով արմատական բեկում է առաջացել Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմում: Շուշիի ազատագրումը իրականացվել է 4 ուղղություններով՝ միաժամանակյա հարձակումներով՝ մայիսի լույս 8-ի գիշերը ժամը 23:00-ին, Քիրսի ռազմական դիրքերը գրավելուց և Լաչին-Շուշի ճանապարհը հսկողության տակ վերցնելուց հետո՝ ՄՄ-21 ռեակտիվ մարտկոցի համազարկով:

Նոր` 1992 թվականի առաջին օրն իսկ, ադրբեջանական զորքերը Աղդամի կողմից 10 տանկերի և զրահամեքենայի ուղեկցությամբ գրոհեցին հայկական Խրամորթ գյուղի վրա և հրի մատնեցին այն: Նախկինի պես շարունակվում էր ԼՂՀ մայրաքաղաքի և հայկական գյուղերի ուժգին հրետակոծումը: Հունվարի 25-26-ին Ադրբեջանի ազգային բանակի մի գումարտակ հարձակում ձեռնարկեց Շուշիի շրջանի Քարինտակ գյուղի վրա: Երկու օր տևած համառ մարտերի շնորհիվ գրոհը հետ շպրտվեց, Ադրբեջանի ռազմական կազմավորումները զգալի կորուստներ կրեցին: Հունվարի 31-ին Ադրբեջանը հարձակում սկսեց ռազմաճակատի ամբողջ գծի երկայքնով:

Ռազմական գործողությունների ընդլայնումը պաշտպանության կազմակերպման և կատարելագործման անհրաժեշտության ստեղծեց: Այդ նպատակով ողջ հանրապետությունով մեկ կամավոր հիմունքներով ջոկատներ էին ստեղծվում: Ուժերի կենտրոնացման և նրանց գործողությունների համակարգման համար ստեղծվեց ինքնապաշտպանության ուժերի շտաբ: Տարեսկզբին արդեն Արցախի տարածքում կազմավորվել էին 10-ից ավելի վաշտ ու դասակ, որոնցում ընդգրկված էին շուրջ 1000 մարդ: Այն դարձավ կանոնավոր բանակի ստեղծման ճանապարհին արված կարևոր քայլերից մեկը:

1992 թվականի հունվարի 21-ի լույս 22-ի գիշերը ոչնչացվեց Ստեփանակերտ քաղաքի Կրկժան /նախկին Կարկառաշեն/ թաղամասում գտնվող ադրբեջանական ՕՄՕՆ-ի հենակետը: Այնուհետեւ փետրվարի 10-ից սկսած ոչնչացվեցին ԼՂՀ մայրաքաղաքին հարակից Մալիբեյլի/այժմ Աջափնյակ/ և Ղուշչիլար գյուղերի կրակակետերը: Այնուամենայնիվ, իրադրությունը շարունակում էր մնալ ծայրահեղ լարված: Ադրբեջանա-ղարաբաղյան սահմանի ողջ երկայնքով մեկ տեղակայված հակառակորդի կրակակետերից հեռահար թնդանոթները մեծ ավերածություններ էին պատճառում և խլում էին տասնյակ մարդկային կյանքեր:

Փետրվարի 24-ին ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը որոշում ընդունեց հանրապետության զինված ուժերի իրավական կարգավիճակի մասին, որոնք պետք է ենթարկվեին մեկ միասնական հրամանատարության: ԼՂՀ ինքնապաշտպանության կոմիտեի նախագահ նշանակվեց Սերժ Սարգսյանը:

Արցախի ինքնապաշտպանության ուժերի առաջնահերթ խնդիրներից մեկը դարձավ Խոջալուում/այժմ Իվանյան/ հակառակորդի ունեցած պլացդարմի ոչնչացումը. այստեղ ինտենսիվ կերպով կենտրոնացվում էին զգալի թվով կենդանի ուժ, մեծ քանակությամբ տեխնիկա և արկեր: Ասկերան ավանը Ստեփանակերտին կապող միջանցքը, որ բացվել էր այդ գյուղի միջով, ուներ ռազմավարական մեծ նշանակություն: Դրանից բացի, անհրաժեշտ էր ապաշրջափակել հանրապետության միակ օդանավակայանը, որը գտնվում էր այդ ադրբեջանաբնակ գյուղի հսկողության ներքո:

Փետրվարի 25-ին Արցախի ինքնապաշտպանության ջոկատները, դիրքեր գրավելով Խոջալուի արևմուտքում, հակառակորդից պահանջեցին հեռանալ ռազմակայանից և իրենց տրամադրված մարդասիրական միջանցքով դուրս բերել խաղաղ բնակչությանը: Ադրբեջանի այն ժամանակվա նախագահ Ա.Մութալիբովը ավելի ուշ խոստովանեց, որ <<այնուամենայնիվ հայերի կողմից միջանցք էր թողնվել, որով մարդիկ կարող էին հեռանալ>> /<<Նեզավիսիմայա գազետա>>, 2 ապրիլի, 1992թ./: Մինչդեռ ադրբեջանական զինվորականնները բոլորովին այլ կերպ վարվեցին. գյուղում մնացած բնակիչներին օգտագործելով իբրև կենդանի վահան` նրանք վերսկսեցին ԼՂՀ բնակավայրերի հրետակոծումը, իսկ երբ ստիպված եղան թողնել գյուղը, հենց իրենք էլ գնդակահարեցին խաղաղ քաղաքացիների շարասյուները Աղդամի շրջանի սահմանային մատույցներում: Նույն Ա.Մութալիբովն այդ աննախադեպ հանցավոր ակտը կապել է այն բանի հետ, որ Ադրբեջանի ընդդիմադիր Ժողովրդական ճակատը փորձեր էր անում հեռացնել իրեն իշխանությունից` պատահածի համար ողջ պատասխանատվությունը գցելով իր վրա:

Մարտի սկզբներին ադրբեջանական բանակը լայնածավալ գրոհ ձեռնարկեց ամբողջ ռազմաճակատով մեկ: Գլխավոր հարվածը հասցվեց Մարտակերտի, Ասկերանի և Մարտունու շրջանների ուղղությամբ: Հակառակորդի գրոհը կասեցվեց կատաղի կռիվների շնորհիվ: Խոջալուի ռազմակայանի վերացմամբ Ստեփանակերտի հրետակոծումը էականորեն չնվազեց: Ստեփանակերտի վրա իշխող բարձունքին գտնվող Շուշի քաղաքից օր ու գիշեր հրթիռա-հրետանային գնդակոծման էին ենթարկվում ԼՂՀ մայրաքաղաքը և մյուս բնակավայրերը: Մայիսի 7-ին ադրբեջանական հետևակը և զրահատեխնիկան, <<ՄԻ-24>> մարտական ուղղաթիռների աջակցությամբ, գրոհ ձեռնարկեցին Ստեփանակերտի հարավ-արևելքում գտնվող ղարաբաղյան պաշտպանական դիրքերի վրա: Միաժամանակ նույն օրը Շուշիի բարձունքներից և մոտակա ադրբեջանաբնակ բնակավայրերից մայրաքաղաքի վրա շուրջ 200 արկեր արձակվեցին <<Գրադ>> կայանքից և այլ տեսակի թնդանոթներից: Դրա հետևանքով եղան զոհեր և վիրավորներ, հրդեհներ բռնկվեցին երկաթուղային կայարանում և քաղաքի մի շարք բնակելի թաղամասերում:

Հանրապետության ինքնապաշտպանության ուժերի հրամանատարությունը որոշում կայացրեց այդ բնակավայրերի թշնամու կրակակետերը ոչնչացնելու մասին: Արցախի ինքնապաշտպանության ուժերի ստորաբաժանումները մայիսի 8-ի երեկոյան անցան հարձակման, որը ղեկավարում էր Արկադի Տեր Թադևոսյանը/Կոմանդոսը/` իրենց հսկողության տակ առնելով Շուշի-Լաչին մայրուղին: Կեսօրին մոտ Շուշիի պաշտպանությունը ճեղքվեց հյուսիսից և արևելքից: Հայկական կազմավորումները, փողոցային կռիվներ մղելով, երեկոյան դեմ գրավեցին քաղաքի կենտրոնական թաղամասերը: Մայիսի 9-ին Շուշին լրիվ ազատագրված էր: Շուշիի և ԼՂՀ մերձակա տարածքների կրակակետերի վերացումից հետո ինքնապաշտպանության ուժերի առջև խնդիր դրվեց բացել Շուշի-Լաչին-Զաբուխ` կենսական կարևոր նշանակություն ունեցող ճանապարհը, ինչը թույլ կտար վերացնել շրջափակումը և ապահովել հանրապետության բնականոն կենսագործունեությունը: Մայիսի 18-ին ռազմական գործողությունների ընթացքում ձևավորվող ղարաբաղյան բանակի ստորաբաժանումները /մայիսի 9-ը համարվում է ԼՂՀ պաշտպանության բանակի ստեղծման օր/ մտան Լաչին /այժմ Բերձոր, Քաշաթաղի շրջան/` դրանով իսկ ճեղքելով եռամյա շրջափակման օղակը: Մայիսի 20-ին Գորիս-Ստեփանակերտ ճանապարհով Լաչինի միջանցքով ԼՂՀ մայրաքաղաք հասցվեց հարյուրավոր տոննա մարդասիրական բեռ` սննդամթերք, դեղորայք և առաջին անհրաժեշտության այլ ապրանքներ: Շուշի-Լաչինի ռազմագործողություններից հետո հակամարտության գոտում լարվածությունը որոշ չափով նվազեց:

Մինչդեռ հակառակորդը պատրաստվում էր լայնածավալ ռազմական գործողության:Հունիսի 12-ին ադրբեջանական զորքերը գրոհ ձեռնարկեցին ռազմաճակատի հյուսիս-արևելյան, արևելյան և հարավ-արևելյան ուղղություններով: Համարյա 120 կմ երկարությամբ ռազմական գործողությունների թատերաբեմ նետվեց Ադրբեջանի ողջ ռազմական ներուժը: Բացի այդ գործի դրվեցին նաև այդտեղ տեղաբաշխված նախկին խորհրդային չորրորդ բանակի ուժերը: Հակառակորդը կարողացավ զրահատեխնիկայի, <<Գրադ>> կայանքների, թնդանոթների և ռազմական օդուժի օգնությամբ գրավել ամբողջ Շահումյանի շրջանը, Մարտակերտի և Ասկերանի շրջանի մի մասը` ընդհուպ մոտենալով Ասկերան շրջկենտրոնին: Ադրբեջանի ազգային բանակի` իր ծավալներով աննախադեպ հարձակման հետևանքով ավերվեցին և հրկիզվեցին տասնյակ գյուղեր, հանրապետության 40 հազար բնակիչներ փախստական դարձան: Հաշվի առնելով ստեղծված կացությունը` ԼՂՀ ԳԽ-ն հունվարի 18-ին արտակարգ դրություն մտցրեց հանրապետությունում: Կատարվեց մասնակի զորահավաք, որն ընդգրկեց 18-40 տարեկան սերժանտներին և պահեստի զինվորներին, զինակոչիկներին, մինչև 50 տարեկան սպաներին, հատուկ պատրաստվածություն ունեցող կանանց:

Հուլիսի առաջին օրերին Ադրբեջանի բանակը, միանգամից մի քանի ուղղությամբ զարգացնելով հարձակումը, զավթեց Մարտակերտ շրջկենտրոնը և շրջանի մի շարք գյուղեր: Արցախի վրա, որի տարածքի 40 տոկոսը բռնազավթել էին ադրբեջանական զորքերը, լուրջ սպառնալիք էր կախվել:

Օգոստոսի 11-ին Ադրբեջանի նախագահը հրամանագիր ստորագրեց 1991-92թթ. բանակից բոլոր զորացրվածների զինակոչի, ինչպես նաև զինված ուժերի շարքերում գտնվողների ծառայության ժամկետի երկարաձգման մասին: Ագրեսիայի ծավալների ընդլայնման կապակցությամբ և տարածքների հետագա զավթումը կանխելու համար պաշտպանության կատարելագործման, ինչպես նաև պետական կառավարման համակարգի վերակազմակերպման անհրաժեշտություն ծագեց: Այդ նպատակով ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը օգոստոսի 12-ին, ԳԽ նախագահի պաշտոնակատար Գեորգի Պետրոսյանի ղեկավարությամբ ընդունեց որոշում հանրապետությունում ռազմական դրություն հայտարարելու մասին: Սկսվեց 18-ից մինչև 45 տարեկան տղամարդկանց զորահավաքը: Օգոստոսի 15-ին ստեղծվեց Պաշտպանության պետական կոմիտեն /ՊՊԿ/, որին տրվեց գործադիր լիիշխանություն և մասամբ է` օրենսդիր իշխանություն: ՊՊԿ-ն, որի նախագահը դարձավ Ռոբերտ Քոչարյանը, կոչված էր կենտրոնացնելու հանրապետության մարդկային և նյութական ողջ պաշարները, ձեռնարկությունները, հիմնարկներն ու կազմակերպությունները, հասարակական-քաղաքական ողջ ներուժը համապատասխանեցնել ռազմական ժամանակին: Ինքնապաշտպանության անջատ-անջատ և ինքնավար գործող ջոկատները միասնական հրամանատարության ներքո միավորելու և կանոնավոր բանակ ստեղծելու նպատակով ամենասեղմ ժամկետներում իրականացվեց զինված ուժերի կառուցվածքային վերակազմավորում:

Մինչդեռ ռազմաճակատի տարբեր հատվածներում դաժան մարտեր էին ծավալվում: Միաժամանակ շարունակվում էին ադրբեջանական օդուժի հարձակումները քաղաքացիական բնակավայրերի վրա: Օգոստոսի 18-ին Ստեփանակերտի վրա նետվեցին գնդիկավոր ռումբեր, որոնց կիրրառումը քաղաքացիական բնակչության դեմ արգելված է միջազգային իրավունքով: Հաջորդ օրերին ռմբակոծվեցին նաեւ Մարտակերտի, Մարտունու և Ասկերանի շրջանների գյուղերը:

Ամռան վերջին առավել լարված տեղամաս էր ռազմաճակատի Մարտակերտի ուղղությունը: Օգոստոսի 26-ին հակառակորդին մեծ կորուստների գնով հաջողվեց տիրել ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող Մարտակերտ-Քելբաջար /այժմ Քարվաճառ/ ավտոմայրուղուն: Մարտակերտի ուղղության վրա գործող սակավաթիվ ղարաբաղյան ուժերը հայտնվեցին ծանր վիճակում: Զորքերի ամրացման նպատակով ռազմաճակատի այդ հատվածում կատարվեց ուժերի վերախմբավորում, ինչի շնորհիվ ԼՂՀ պաշտպանության բանակին հաջողվեց սեպտեմբերի սկզբներին կասեցնել հակառակորդի առաջխաղացումը, իսկ Ասկերանի ուղղությամբ` անցնել հակահարձակման և ազատագրել այդ շրջանի մի շարք գյուղեր: Նույն ժամանակաշրջանում պարտիզանական շարժում ծավալվեց լրիվ զավթված Շահումյանի շրջանում:

Ադրբեջանական զորքերը սեպտեմբերի վերջին տասնօրյակում երկու անգամ փորձեցին կտրել Լաչինի մարդասիրական միջանցքը, բայց կանգնեցվեցին նրանից 12 կմ հեռավորության վրա, ապա ետ շպրտվեցին: Հոկտեմբերի 19-ին ղարաբաղյան ուժերը հակահարձակման անցան միջանցքի հարավում` դուրս գալով Ղուբաթլուի շրջանի սահմանների մոտ:

1992թ. նոյեմբերին ԼՂՀ պաշտպանության բանակը Մարտակերտի շրջանի հյուսիս-արևելքում ծավալած հակահարձակողական գործողությունների ընթացքում հսկողության տակ վերցրեց Թարթառ-Մարտակերտ-Քելբաջար մայրուղին: Մի ամբողջ ամիս շարունակ Մարտակերտի ռազմաճակատի ողջ երկայնքով մեկ կատաղի կռիվներ էին մղվում: 1992թ. վերջերին ռազմաճակատի ամբողջ գծի երկարությամբ նկատվում էր մարտական գործողությունների ակտիվության նվազում:

Արցախյան պատերազմի ողջ ընթացքին կարող եք ծանոթանալ՝ այստեղ: