Ամերիկյան The American Conservative պարբերականը կասկած է հայտնում որ ԱՄՆ-ին անհրաժեշտ է ներխուժել կովկասյան տարածաշրջան

Պարբերականի հեղինակ Էլդար Մամեդովը  իր հոդվածում նշում է, որ հայ-ադրբեջանական հակամարտությանը միջամտությունը հղի է բազմաթիվ ռիսկերով Միացյալ Նահանգների համար:

Ըստ նրա՝ Միացյալ Նահանգների համար հայ-ադրբեջանական համաձայնագիրը որևէ կոնկրետ օգուտ չի բերելու, սակայն  կապված է  լինելու  բազմաթիվ ռիսկերի հետ։

Մինչև օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում նախագահ Դոնալդ Թրամփի և Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդների հանդիպումը ողջունելը, մենք պետք է հարցնենք. ինչո՞ւ են ամերիկացիները ընդհանրապես ներգրավված 6000 մղոն հեռավորության վրա գտնվող դարավոր հակամարտության լուծման գործում, որը քիչ ռազմավարական արժեք ունի Միացյալ Նահանգների համար։ Սպիտակ տան հանդիպումը գնահատվեց որպես պատմական առաջընթաց, սակայն արդյունքում ստացված «համատեղ հայտարարությունը» քիչ բան է անում, բացի ամերիկյան արտաքին քաղաքականության համար նոր պոտենցիալ խնդիրներ ստեղծելուց, նշում է հեղինակը։

Հայտարարության յոթ կետերը պարունակում են միայն չորս էական դրույթներ, որոնցից ոչ մեկը չի նպաստելու  խաղաղության հաստատմանը։

Նախ, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագիրը նախաստորագրվել է միայն արտաքին գործերի նախարարների կողմից, այլ ոչ թե ստորագրվել է ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի կողմից: Պատմականորեն, շատ փաստաթղթեր ձախողվել են այս փուլում և մնացել են չստորագրված: Հետաձգումը թույլ է տալու  երկու կողմերին, ինչպես նաև Թրամփին, հայտարարել առաջընթացի մասին՝ խուսափելով որևէ իրական պարտավորությունից:

Ադրբեջանի պահանջը, որ Հայաստանի սահմանադրությունից հանվեն Լեռնային Ղարաբաղի՝  տարածքի մասին դրույթը, որի համար երկու կողմերը երկու արյունալի պատերազմներ են մղել 1990-ականների սկզբին և 2020-ականներին, հղումները, ինչը Երևանը համարում է իր ինքնիշխանության խախտում, ակնհայտորեն բաց է թողնվել հռչակագրից։ Սակայն Բաքուն չի հրաժարվել այդ պահանջից։ Հայաստանի սահմանադրության փոփոխությունը կպահանջի հանրաքվե, որը Փաշինյանի  ավտորիտար կառավարության համար դժվար կլինի անցկացնել, հայ հանրության  լայնածավալ դիմադրության պայմաններում, ինչը շատ հայեր համարում են նվաստացուցիչ կապիտուլյացիա։

Այն նաև անտեսում է սահմանային վեճերի հարցերը: Հռչակագիրը անորոշ կերպով հաստատում է «տարածքային ամբողջականությունը», բայց չի անդրադառնում Ադրբեջանի կողմից հայկական տարածքի առնվազն 83 քառակուսի մղոն օկուպացիային: Առանց դրա, դա ավելի շատ նվաճման վավերացում է, քան խաղաղության համաձայնագիր:

Կողմերը պահանջեցին լուծարել Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպության (ԵԱՀԿ) Մինսկի խումբը, որը 1992 թվականից ի վեր պատասխանատու էր Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հակամարտության կարգավորման համար, առանց խաղաղության պայմանագրի ստորագրման, ինչը հայկական կողմի հերթական զիջումն էր:

Ամենավիճահարույց տարրը վերանվանված Թրամփի «Խաղաղության և բարգավաճման ճանապարհ» (TRIPP) նախագիծն է, որը ԱՄՆ-ի կողմից աջակցվող անորոշ ենթակառուցվածքային նախագիծ է, որն արդյունավետորեն Ադրբեջանին երկար սպասված ցամաքային մուտք է տալիս Հայաստանի միջոցով դեպի Նախիջևանի էքսկլավ և Թուրքիա, որն ավելի հայտնի է որպես Զանգեզուրի միջանցք, ձևակերպում։

Թեև հռչակագրում խուսափում են «միջանցք» տերմինից, այն հստակորեն երաշխավորում է Ադրբեջանին «անարգել» տարանցիկ իրավունքները՝ Ալիևի հիմնական պահանջը, մինչդեռ Հայաստանի փոխադարձ իրավունքները թողնում է միայն անորոշ կերպով սահմանված։

TRIPP-ը ներկայացվում է որպես տնտեսական փրկարար օղակ, սակայն դրա մանրամասները հստակորեն պահանջում են որոշակի պարզաբանում: Եթե այն նախատեսված է ԵՄ-ի կողմից աջակցվող եվրասիական առևտրի «Միջին միջանցքի» մաս կազմելու համար, որը շրջանցում է Ռուսաստանը և Իրանը, ապա ինչո՞ւ պետք է Ամերիկան միջամտի: Եվրոպան շատ ավելի մեծ շահագրգռվածություն ունի եվրասիական առևտրում և նա պետք է կրի ծախսերը:

Ավելի վատն այն է, որ չնայած TRIPP նախաձեռնությունը պետք է իրականացվի մասնավոր կոնսորցիումի կողմից և գործի հայկական օրենսդրության համաձայն, դա միայն ժամանակի հարց է, մինչև ԱՄՆ-ի կողմից երթուղու անվտանգության երաշխիքների ներկայացումը սեղանին դրվի, ինչը աղետալի գաղափար է: ԱՄՆ զորքերի տեղակայումը Արաքս գետի երկայնքով՝ Իրանի սահմանի մոտ, անտեղի կգրգռի Թեհրանին՝ առանց որևէ ռազմավարական օգուտի: Իրանի գերագույն առաջնորդի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին արդեն զգուշացրել է ԱՄՆ ցանկացած ռազմական ներկայության դեմ, և չնայած նրա սպառնալիքները կարող են դատարկ խոսքեր լինել, ինչո՞ւ փորձարկել դրանք:

Ո՞րն է այս հարցում ԱՄՆ-ի շահը:

Այս հայտարարությունից զատ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության մեջ զսպվածության կողմնակիցներին պետք է անհանգստացնի երկու լրացուցիչ խնդիր։ Առաջինը ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից ընդունված 1992 թվականի «Ազատության աջակցության մասին» օրենքի 907-րդ բաժնի կասեցումն է։ Այս օրենքը սահմանափակում է ԱՄՆ ռազմական օգնությունը Ադրբեջանին, սակայն 2002 թվականից ի վեր Ջորջ Բուշ կրտսերից ի վեր ԱՄՆ նախագահները համակարգված կերպով չեղարկել են այն՝ ահաբեկչության դեմ պայքարում համագործակցության պատրվակով։ Արդյունքում, 2002-ից 2020 թվականներին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը և Պաշտպանության նախարարությունը հայտնել են, որ Ադրբեջանին տրամադրել են մոտ 164 միլիոն դոլարի անվտանգության ոլորտի վերաբերյալ օգնություն։

2023 թվականին Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղում էթնիկ զտումներից հետո, որի արդյունքում բռնի տեղահանվեցին ավելի քան 100 000 հայեր, Բայդենի վարչակազմը, կասեցրեց արտոնության տրամադրումը: Ներկայիս պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն Սենատին դրդեց անել ավելին՝ ամբողջությամբ չեղյալ հայտարարել արտոնությունը «Հայերի պաշտպանության մասին» օրենքի միջոցով: Այժմ ԱՄՆ-ն քննարկում է այն վերականգնելու հնարավորությունը, որն արդյունավետորեն խրախուսելու է  Բաքվի ագրեսիվ քաղաքականությունը  Հայաստանի դեմ, քանի որ  Ադրբեջանն արդեն իսկ Իսրայելի և Թուրքիայի մտերիմ գործընկերն է համարվում:

Բացի այդ, Ադրբեջանի հետ ապագա «ռազմավարական գործընկերության» վերաբերյալ փոխըմբռնման հուշագիրը որևէ լուրջ արժեք չի կարող ունենալ ԱՄՆ-ի համար, քանի որ Բաքուն Վաշինգտոնին որևէ ռազմավարական արժեք չի առաջարկում, բացի պարբերաբար հնչող ձևական հակաիրանական հայտարարություններից, որոնք հազիվ թե արժանի լինեն բարոյական զիջման համար   մի բռնապետությանը, որը հենց նոր ոչնչացրել էր  իր քրիստոնյա բնակչությանը։

Ավելին, դա կարող է սայթաքուն ճանապարհ դառնալ ամերիկյան նոր անվտանգության պարտավորությունների համար: Իսրայելամետ լոբբիստները, նեոկոնսերվատիվները և ավետարանական խմբերը վաղուց չափազանցրել են Ադրբեջանի կարևորությունը Միացյալ Նահանգների համար. վերջին բանը, որ Ամերիկային պետք է, ևս մեկ անվստահելի դաշնակից  ունենալ, որը նրան  կարող է ներքաշել  տարածաշրջանային վեճերի մեջ:

Եթե նպատակը լիներ ռազմական գործողությունների վերսկսման  կանխումը, Վաշինգտոնի հայտարարությունը կարող էր  կարճաժամկետ հեռանկարում հաջող լինել։ Սակայն այն ոչինչ չի անում հակամարտության արմատական պատճառները լուծելու համար։ Ավելի վատն այն է, որ այն խրախուսում է ագրեսիան, ռիսկի է դիմում Իրանի հետ ավելորդ բախման և հիմք է ստեղծում տարածաշրջանում ամերիկյան ապագա պարտավորությունների համար, որոնք լավագույնս կթողնվեն տարածաշրջանային տերություններին։ Իրական խաղաղությունը պահանջում է կիրառելի երաշխիքներ, փոխադարձ զիջումներ և հստակ պայմաններ, որոնք այստեղ բացակայում են, նշում է  ամերիկյան պարբերականի հեղինակը։

Կովկասը այն տարածաշրջանն է, որտեղ ԱՄՆ շահերը նվազագույն են, իսկ ներգրավվածության ռիսկերը՝ բարձր։ Ի տարբերություն Ուկրաինայի, հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը որևէ ուղղակի կապ չունի ամերիկյան անվտանգության հետ։ Ամերիկայի դիվանագիտական կապիտալն ավելի լավ կլիներ ծախսել ուկրաինական հակամարտության դադարեցման վրա՝ միակը, որը կարող է իսկապես վերածվել համաշխարհային պատերազմի և, որպես արդյունք, արագացնել քաղաքակրթության վախճանը, քան կովկասյան հակամարտություններին միջամտելու վրա, եզրափակում է իր հոդվածը Էլդար Մամեդովը։

Վերջում ավելացնենք, որ The American Conservative-իհեղինակը միայն մեկ բան հաշվի չէր առել:

Այն է՝ հայկական կողմը նվեր էր առաջարկել Թրամփին, իսկ վերջինս այդ նվերի միջոցով կարող էր լուծել Ադրբեջանի և Թուրքիայի խնդիրները, դրա դիմաց աշխարհին ցույց տալով, թե ինչ խաղաղասեր է Թրամփը:

Այս քայլով ԱՄՆ-ի նախագահն ավելի շատ ներքին խնդիր էր լուծում, ուժեղացնելով իր դիրքը, ցույց տալով, թե թեև ուկրաինական ուղղությամբ դեռ կա անհաջողություն, սակայն կովկասյան ուղղությամբ նա կարողացել է հասնել հաջողության՝ Փաշինյանի նվերի արդյունքում:

Ճիշտ է, մեծ քաղաքականության տեսակետից դա զրոյական ցուցանիշ է, մինչդեռ իմիջի տեսանկյունից դա արժեք է, ընդ որում ոչ միայն Թրամփի, այլև Էրդողանի և Ալիևի համար:

Այս հարցերն են, որ կարևոր են վերը նշված գործիչների համար, սակայն ոչ բուն ԱՄՆ-ի շահի համար և, որը հաշվի չի առել հոդվածի հեղինակը:

Սա է իրականությունը:

Արտակ Հակոբյան
Zham.am